ใครที่มองข้ามตัวเลข สุดท้ายก็ต้องจ่ายค่าตัวเลขเหล่านั้นอยู่ดี นี่คือสามบริษัทที่หลอกนักลงทุนด้วยกลเม็ดทางบัญชีและกำไรลวงตา และแค่อ่านหมายเหตุประกอบงบการเงินก็เพียงพอจะออกมาได้ทันเวลา
อาณาจักรพลังงานที่สร้างบนกำไรลวงตา
Enron — หกปีซ้อนที่ได้ชื่อว่า “บริษัทที่สร้างสรรค์ที่สุดของอเมริกา” ก่อนจะกลายเป็นผุยผง
ในยุค 90 Enron ถูกมองว่าเป็นผู้บุกเบิกการซื้อขายพลังงาน CFO Andrew Fastow และ CEO Jeffrey Skilling ใช้ การบัญชีแบบ Mark-to-Market กับสัญญาก๊าซระยะยาว คือบันทึกกำไรที่คาดไว้ทั้งหมดของสัญญา 20 ปีเข้างบกำไรขาดทุนทันที ส่วนกระแสเงินสดจะมาทีหลัง หรือไม่มาเลย
ในขณะเดียวกัน Fastow ยังโอนหนี้ไปไว้ในบริษัทเฉพาะกิจ (SPV) (ภายในเรียกว่า Raptors และ LJM) ซึ่งอยู่นอกงบดุลของ Enron แต่มีหุ้น Enron ค้ำประกัน เรื่องนี้ระบุไว้ใน หมายเหตุประกอบ 10-K แม้จะเขียนแบบกำกวม แต่ก็อ่านออกได้
นิตยสาร Fortune ยกให้ Enron เป็น “บริษัทที่สร้างสรรค์ที่สุดของอเมริกา” ติดต่อกันหกปี ราคาหุ้นอยู่ที่ 90 ดอลลาร์ จากนั้น Jim Chanos นักขายชอร์ต (Kynikos Associates) ได้อ่านหมายเหตุเหล่านั้น เขามองออกว่าเป็นโครงสร้างแบบแชร์ลูกโซ่ เพราะ SPV ต้องอาศัยราคาหุ้น Enron ที่สูงขึ้นเพื่อไม่ให้ล่มสลาย และกำไรที่รายงานส่วนหนึ่งก็เกิดจากธุรกรรมระหว่าง SPV กับ Enron เอง
14 เดือนต่อมา ราคาหุ้นเหลือ 0.26 ดอลลาร์ และล้มละลายในเดือนธันวาคม 2001 พนักงาน 20,000 คนสูญเสียทั้งงานและสิทธิบำเหน็จบำนาญ ผู้สอบบัญชี Arthur Andersen (ซึ่งขณะนั้นอยู่ใน Big Five) ล่มสลายตามไปด้วย Skilling ถูกจำคุก 24 ปี ส่วน Lay เสียชีวิตก่อนมีคำพิพากษา
ดาวรุ่ง DAX ที่ไม่มีเงินสด
Wirecard — หน้าตาฟินเทคของเยอรมนี ที่บัญชีเอสโครว์ไม่เคยมีอยู่จริง
Wirecard เข้าสู่ DAX 30 ในปี 2018 แทนที่ Commerzbank ราคาหุ้นพุ่งถึง 200 ยูโร และ Markus Braun กลายเป็นมหาเศรษฐีบนกระดาษ แต่ Dan McCrum ผู้สื่อข่าว FT รายงานความผิดปกติมาตั้งแต่ปี 2015 และตั้งแต่ปี 2019 ก็ทำเป็นชุดข่าวเจาะลึก (“House of Wirecard”)
ประเด็นหลักคือเงิน 1.9 พันล้านยูโรที่ควรอยู่ในบัญชีเอสโครว์ของธนาคารในฟิลิปปินส์ เพื่อเป็นหลักประกันธุรกิจ “third-party acquiring” ในเอเชีย ผู้สอบบัญชี EY “ยืนยัน” ว่ามีเงินนี้อยู่มาหลายปี โดยไม่เคยพูดคุยกับธนาคารโดยตรงเลย
วันที่ 18 มิถุนายน 2020 ในที่สุด EY ก็ประกาศว่าเงิน “น่าจะไม่มีอยู่” ภายในหนึ่งสัปดาห์ หุ้นร่วงจาก 100 ยูโรเหลือ 1.28 ยูโร และวันที่ 25 มิถุนายนก็ล้มละลาย
สัญญาณเตือนอยู่ในรายงานประจำปีมาหลายปีแล้ว นั่นคือ กระแสเงินสดจากการดำเนินงานต่ำกว่ากำไรสุทธิอย่างมากมาโดยตลอด บริษัทที่รายงานกำไรแต่ไม่สร้างเงินสด ย่อมมีปัญหาลูกหนี้การค้า หรือไม่ก็มีปัญหาเรื่องกำไรที่แต่งขึ้น กรณี Wirecard เป็นแบบหลัง ส่วน BaFin แทนที่จะสอบสวน กลับออกคำสั่งห้ามขายชอร์ตเพื่อเล่นงานผู้วิพากษ์วิจารณ์จาก FT
IPO ยูนิคอร์นที่เอกสาร S-1 ฆ่าทิ้ง
WeWork — เมื่อข้อบังคับการเปิดเผยข้อมูลของ SEC รื้อมูลค่ากิจการลง
WeWork (พื้นที่ทำงานร่วมกัน ต่อมาใช้ชื่อ “The We Company”) ถูกประเมินมูลค่าที่ 47 พันล้านดอลลาร์ในเดือนมกราคม 2019 โดยได้รับการรับรองจาก SoftBank และ Vision Fund มีแผนเข้าตลาดหุ้น (IPO) ในเดือนกันยายน 2019 โดยมี Adam Neumann เป็นผู้ก่อตั้งที่มีเสน่ห์
ในเดือนสิงหาคม 2019 WeWork ยื่น S-1 ต่อ SEC ซึ่งเป็นการเปิดเผยข้อมูลที่บังคับก่อน IPO นักวิเคราะห์และนักข่าวการเงินได้เห็นตัวเลขจริงเป็นครั้งแรก และความผิดหวังก็เกิดขึ้นเต็มที่:
ขาดทุน 1.9 พันล้านดอลลาร์ในปี 2018 ความขัดแย้งทางผลประโยชน์ที่แปลกประหลาด คือ Neumann ซื้ออสังหาริมทรัพย์ส่วนตัวแล้วนำมาให้ WeWork เช่า เขายังให้ตัวเองได้รับค่าตอบแทน 5.9 ล้านดอลลาร์สำหรับแบรนด์ “We” บรรษัทภิบาลแทบไม่มีอยู่ มีหุ้นที่มีสิทธิออกเสียงพิเศษสำหรับ Neumann และภรรยาซึ่งนั่งในคณะกรรมการสรรหาผู้สืบทอด
สิ่งที่โดดเด่นที่สุดคือตัวชี้วัดที่แต่งขึ้นอย่าง “Community-adjusted EBITDA” ซึ่งตัดออกไม่เพียงดอกเบี้ย ภาษี และค่าเสื่อมราคา แต่ยังรวมถึงค่าการตลาด ค่าบริหาร และต้นทุนเริ่มต้นของสาขาใหม่ด้วย แปลง่ายๆ ว่า “EBITDA ถ้าเราไม่นับต้นทุน”
IPO ถูกเลื่อนก่อน แล้วก็ถูกยกเลิก มูลค่ากิจการดิ่งลงเหลือ 8 พันล้านดอลลาร์ SoftBank เข้าถือหุ้นข้างมากและปลด Neumann (พร้อมเงินชดเชยก้อนโตที่โด่งดังราว 1.7 พันล้านดอลลาร์) ในปี 2023 WeWork ล้มละลาย